Fyrirbæri sem sjást við almyrkva á sólu
Almennt er sólmyrkvum skipt í þrjár gerðir: Deildarmyrkva, en þá
fer tunglið einungis fyrir hluta sólarinnar; Hringmyrkva, en þá er
tunglið svo langt frá jörðu að það nær ekki að hylja alla sólina þótt það
sé fyrir henni miðri; Almyrkva, en þá nær tunglið að hylja alla
sólina og nær að myrkva athugunarstað á jörðu.
Að auki má telja blandmyrkva, þegar tungl og sól virðast jafnstór
og myrkvinn sést við sólarupprás sem hringmyrkvi, breytist í almyrkva þar
sem hann sést um hádegi og breytist að lokum aftur í hringmyrkva þar sem
hann sést við sólarlag.
Dæmi um deildarmyrkva, hringmyrkva og almyrkva.
Vert er að gefa sérstakan gaum að nokkrum athyglisverðum fyrirbærum sem sjást
við almyrkva á sólu. Gott er að útbúa tímatöflu C1-C2-C3-C4 fyrir þann stað
sem áhorfandi verður á, og einnig að hafa rétta klukku við hendina.
1. Litbrigði
Þótt það dimmi líkt og við sólarlag í aðdraganda almyrkva, eru litir
umhverfisins öðru vísi. Umhverfið er bláleitara, mun kaldara en við
sólarlag.
2. Dýrahegðun
Dýr skynja/halda að það sé að koma nótt og fara að undirbúa svefn.
Öll náttúran verður hljóð og kyrr.
3. Ormaskuggar
Flestir horfa til sólar þegar almyrkvinn er að skella á, en þá er
einnig vert að líta niður á ormaskugga (e. shadow bands/shadow snakes).
Í um 20 s fyrir almyrkvann tindrar (blikkar) sólarröndin mjög áberandi.
Þetta er vegna kviku í lofthjúpi jarðar, svipað og þegar stjörnur
tindra. Jörðin undir fótum manns virðist þá iða af ljósum og dekkri
dansandi bogalínum, líkt og ormagryfja.
4. Blossaperlur
Síðustu sólargeislarnir brotna upp í aðskilda ljósdepla, blossaperlur
(e. Baily's beads), vegna landslags á rönd tunglsins.
5. Demantshringur
Síðustu geislar sólar (demanturinn) ásamt ljóshring umhverfis tunglið.
Demanturinn, síðustu geislar sólar fyrir almyrkvann.
6. Myrkvun
Sjálf myrkvunin kemur mjög skyndilega (á innan við 3 s). Nú má taka
niður sólmyrkvagleraugun. Það verður ekki niðadimmt, ratbjart eins
og af daufu tunglsljósi, en sér vart til verka. Bjart er út við
sjóndeildarhringinn. Tilfinning um kólnun.
7. Sólkóróna
Sólkórónan er úr rafgasi (e. plasma) umhverfis sólina, sem kalla má
lofthjúp sólar, og verður skyndilega sýnileg með berum augum.
Sólkórónan er björt, stór og gerð úr örfínum hvítum, sumir segja silfruðum
þráðum. Áferð hennar minnir svolítið á björt norðurljós, en engin hreyfing
sést yfir þann stutta tíma sem almyrkvi varir. Því er haldið fram að
geislabaugar helgra manna á málverkum eigi uppruna í útliti sólkórónunnar.
Sólkórónan er tignarleg.
8. Stjörnur
Skyndilega verður stjörnubjart og þá er gagnlegt að vera fyrirfram búinn
að skoða stjörnukort til getað áttað sig á helstu stjörnum umhverfis sólina.
9. Sólkerfið
Eftir staðsetningu reikistjarna má skynja að maður horfi á sólkerfið úr
fjarska. Með heppilegri uppröðun sýnist augljóst að reikistjörnurnar séu
fylgihnettir sólarinnar. Til þess að skynja þetta þarf að skoða stjörnukort
og staðsetningu reikistjarna fyrir myrkvann.
Dæmi um stjörnukort fyrir almyrkvann 2026.
10. Blika
Þótt ský séu oftast til ama við sólmyrkvaskoðun, þá geta blika, gráblika
eða mistur stundum deyft sólarljósið nægilega þannig að unnt sé að horfa
beint á sólina með berum augum. Ef sól er lágt á lofti við þannig aðstæður
verður jafnvel lítill deildarmyrkvi áberandi.
11. Alskýjað
Í alskýjuðu veðri verður upplifun af sólmyrkva allt önnur en í heiðskíru.
Ómögulegt getur verið að taka eftir litlum deildarmyrkva og flest fyrirbæri
við almyrkva sjást alls ekki. Hins vegar getur almyrkvun verið drungalegri,
þegar ekki sést hvað veldur. Á skýjum í fjarska má sjá skugga almyrkvans
koma til og fara frá áhorfanda á miklum hraða, um 1 km/s.
12. Regnbogi
Ef skúrir/regn eru andstætt sólarátt, er möguleiki á að sjá regnboga.
Regnbogi sést einungis ef sólarhæð er undir 42°. Þegar sólin er orðin mjög
dauf í deildarmyrkva, þá dofnar birta regnbogans og virðist þá undarlega
bleikur á litinn. Þetta er líklega sjónvilla, háð mismundandi litanæmni
augans. Vert er að fylgjast með þessu fyrirbæri ef sólmyrkvi verður í
skúraveðri.
13. Norðurljós
Á Íslandi er örlítill möguleiki á að sjá norðurljós í almyrkva, sérstaklega
að kvöldlagi.
14. Persítar
Loftsteinadrífa sem virðist koma frá stjörnumerkinu Perseus er með hámark
um 12.-13. ágúst. Mögulega mætti því sjá stjörnuhrap við almyrkva.
15. Hratt flýgur stund
Þótt almyrkvi standi í 1-3 mínútur, líður tíminn ótrúlega hratt og næsta
víst að almyrkvinn verður búinn áður en öll þessi fyrirbæri hafa verið
skoðuð gaumgæfilega.
Þórður Arason, (arason@hergilsey.is), 1. apríl 2018.
|
Fyrirbæri